Zijn evenbeeld, de Iraanse Hajji Firuz, wordt beschermd bejubeld door de VN. Dankzij verhalen over Basilio uit Myra, Piter uit Ethiopie en de Legenda Aurea is zijn werkgever boven alle verdenking van slavernij verheven. En toch is Zwarte Piet controversieel…

Deze controverse hebben we deels te danken aan Jan Schenkman. Het is misschien teveel eer om hem de vormgever van het moderne Sinterklaasfeest te noemen; zijn invloed is echter niet over het hoofd te zien. Met zijn boekje ‘Sint Nicolaas en zijn Knecht’ legde hij de basis voor een aantal zaken die gaandeweg evolueerden tot onze tradities.

Voordat zijn boekje in 1850 verscheen, kon Sint Nicolaas nog van alles zijn. Vaak verscheen hij niet persoonlijk, en waren alleen de gevolgen van zijn vermeende bezoek waarneembaar. Als hij verscheen, kon dat ook in de vorm zijn van een zwartgeschilderde (!) man, gehuld in allerhande lappen en vodden. Een beschrijving die doet denken aan een schoorsteenveger, of een van Wodan’s Berserkers.

Schenkman herstelde Nicolaas’ achtergrond als bisschop weer in ere. Dit was het begin van zijn huidige voorkomen; hoewel de Sint destijds over een meer uitgebreide garderobe dan tegenwoordig beschikte. Een echte standaard voor het uiterlijk van de Sint was er dus nog niet met Schenkman’s boek – maar er was een denkrichting: rijke hoogwaardigheidsbekleder.

Het was duidelijk dat Schenkman de Sint een zekere grandeur wilde geven. Om die reden introduceerde Schenkman ook de stoomboot. Tegenwoordig een nostalgisch reliek, maar destijds een hypermodern luxevaartuig.
En wie als rijke meneer met op een dergelijk chique wijze zijn entree maakt, kan dit natuurlijk niet doen zonder entourage.

Of Sinterklaas in het pre-Schenkmantijdperk al over een rechterhand beschikte is onduidelijk. Aangezien Sintfiguren elders ook over hulp beschikken, is het wel aannemelijk.
Ook is Schenkman niet de naamgever van Zwarte Piet; de knecht in zijn boekje is anoniem gebleven. En voordat de naam ‘Zwarte Piet’ gemeengoed werd, heeft hij nog verschillende namen gehad: Jan de Knecht, Krikkrak, Trappadoeli, Hans Moef of Assiepan – om eens enkelen te noemen. In 1884 verschijnt de naam Pieter-me-knecht in het handgeschreven boekje ‘St. Niklaasgoed’ van J. Alberdingk Thijm – een boekje waarin aanwijzingen staan dat de knecht van Sinterklaas en de naam Piet of Pieter al ruim voor 1850 gebruikt werden.
Schenkman koos er in elk geval voor om in zijn boekje de Sint in zijn boekje te voorzien van een negroide trawant – of dat nu origineel was of niet. En Schenkman’s knecht beklijfde…

Hoewel de knecht in de originele tekeningen er niet zo flamboyant uitziet als de Zwarte Pieten die wij anno nu kennen, delen in hun vormgeving een inspiratiebron.
De kledij van Zwarte Piet is gebaseerd op die van een negerpage uit de 17e eeuw. Kindslaven die geroofd werden om als huisdier annex lijfknecht van de rijke aristocratie te dienen.
De oorspronkelijke Sinterklaas zou zich omdraaien in zijn graf, maar we kunnen er niet om heen: Zwarte Piet is gemodelleerd naar kindslaven.

Het is een ongemakkelijke waarheid waar we niet onderuit kunnen. Echter, is het nog maar de vraag of Schenkman met deze verbeelding van De Knecht zich daadwerkelijk bekende als voorstander van slavernij.
De Stoomboot toonde al aan dat Schenkman op zoek was naar een zekere grandeur voor de Sint. Een blanke hulp zou Schenkman waarschijnlijk te doordeweeks zijn; hij wilde iets exotisch. Iets wat je niet vaak tegenkwam in 19e eeuws Nederland. En ‘een goede vrind’ uit verre oorden was precies wat Schenkman nodig had.

Omdat een ‘negerpersoon’ geen alledaags verschijnsel was, kon Schenkman niet zijn Antilliaanse buurman of Keniaanse zwager als voorbeeld nemen. Die had hij immers niet.
Schenkman moest het doen met wat hij had: schilderijen waarop negerpages stonden afgebeeld. Of hij zich bewust was van het leed dat deze slaafjes was aangedaan, of hij de slavernij een warm hart toedroeg, of hij er racistische ideeen op nahield… het is niet meer na te gaan. En het doet ook niet terzake.
Schenkman tekende wat hij wist – en meer kunnen we er niet over zeggen.

We kunnen er niet omheen dat Zwarte Piet op een kindslaaf is gebaseerd. De onderliggende motieven voor die vormgeving – anders dan dat deze mogelijk het enige voorbeeld van zwarte mensen waren dat Schenkman voorhanden had – zijn niet na te gaan.
De gevoelens die nu spelen rond Zwarte Piet zijn wel na te gaan. En die zijn heftig – vanwege de erfenis van Schenkman.
Ik vraag mij echter wel af waarom Schenkman’s typologie zwaarder moet wegen dan die van de originele Bisschop van Myra…

________

Dit artikel is het vervolg op: “Nicolaas, bisschop van Myra“